Over intieme terreur, het zenuwstelsel en waarom vrijheid meer vraagt dan afstand nemen
We denken vaak dat veiligheid terugkeert zodra de onveilige situatie voorbij is. Je gaat weg, verbreekt contact of stelt grenzen. Er komt hulp en er volgt een uitspraak of een contactverbod. Aan de buitenkant ontstaat daarmee een duidelijk voor en na: dit was de situatie, dit was het moment waarop er iets veranderde en vanaf hier kan het leven weer verder. Alleen werkt een lichaam niet met zulke duidelijke scheidslijnen. Dat heb ik zelf pas veel later werkelijk begrepen.
Lang voordat ik woorden kende als zenuwstelsel, patronen of lichaamsgericht werken, had mijn lichaam al geleerd om op te letten. Ik groeide op in een omgeving waarin ik jong veel verantwoordelijkheid voelde en voortdurend probeerde aan te voelen wat er om mij heen gebeurde. Daar koos ik als kind niet bewust voor. Een kind ontwikkelt wat nodig is om zich binnen zijn omgeving staande te houden. Je kijkt, voelt en anticipeert. Langzaam wordt iets wat ooit een reactie op je omgeving was onderdeel van hoe je door het leven beweegt.
Het bijzondere is dat anderen daar later juist kwaliteiten in zien. Je bent zelfstandig, voelt mensen goed aan, merkt snel wanneer ergens iets verandert, neemt verantwoordelijkheid en kunt veel dragen. Dat zijn ook kwaliteiten. Jarenlang had ik alleen niet door dat er onder een deel daarvan nog een andere overtuiging leefde: ik moet opletten. Want als ik het niet doe, wie doet het dan?
Wanneer je lichaam blijft opletten
Later kwam ik als volwassen vrouw opnieuw terecht in langdurige onveiligheid. Ik kies er bewust voor om niet ieder onderdeel daarvan online te vertellen. Er bestaat een verschil tussen jezelf niet langer stilhouden en iedereen toegang geven tot je volledige verhaal. Sommige delen behoren mij en mijn kinderen toe. Andere delen krijgen uiteindelijk de ruimte die ze verdienen in het boek dat ik schrijf.
Voor wat ik in een volwassen relatie heb meegemaakt, ben ik uiteindelijk woorden gaan vinden die ik destijds nog niet had. Een daarvan is intieme terreur. Die term hielp mij begrijpen wat er gebeurt wanneer controle, angst, grensoverschrijding en onveiligheid samen een patroon vormen dat steeds meer invloed krijgt op hoe vrij iemand zich kan bewegen.
Toen die situatie veranderde, ontdekte ik iets waar we naar mijn idee nog veel te weinig over praten: weg zijn betekent niet automatisch dat je lichaam al weet dat het voorbij is. Je kunt rationeel precies begrijpen dat je een grens mag stellen en tegelijkertijd voelen hoe je hele lichaam reageert wanneer je hem werkelijk stelt. Je kunt weten dat de emoties van een ander niet jouw verantwoordelijkheid zijn en toch onmiddellijk de behoefte voelen om uit te leggen waarom je doet wat je doet. Je kunt eindelijk rust om je heen hebben en ontdekken dat rust vanbinnen nog niet vanzelfsprekend voelt.
Het verleden hoeft zich daarvoor niet letterlijk te herhalen. Een grens die opnieuw ter discussie wordt gesteld, iemand die niet werkelijk luistert, verantwoordelijkheid die weer jouw kant op schuift of het gevoel dat jij degene moet zijn die controleert of alles goed gaat, raakt aan wat je lichaam eerder heeft geleerd. Voordat je hoofd heeft bedacht wat ervan vindt, heeft je lichaam al gereageerd.
Weggaan is niet hetzelfde als je veilig voelen
De afgelopen jaren ben ik ook anders gaan kijken naar hoe we over het zenuwstelsel en herstel praten. Een lichamelijke reactie vertelt niet automatisch dat het probleem uitsluitend in het verleden ligt. Spanning is geen bewijs dat jij jezelf alleen maar moet reguleren totdat je niets meer voelt. Er gebeuren in het heden ook werkelijk dingen die niet kloppen.
Een grens wordt niet gerespecteerd. Iemand legt verantwoordelijkheid bij jou die daar niet hoort. Een situatie is onvoorspelbaar of onveilig. Tegelijkertijd kan wat vandaag gebeurt iets raken wat je lichaam al kent. Het heden en je geschiedenis kunnen op hetzelfde moment aanwezig zijn.
Herstel betekent voor mij daarom steeds beter leren onderscheiden. Wat gebeurt hier werkelijk? Wat wordt er in mij geraakt? Wat hoort bij mijn geschiedenis? En wat heb ík in deze situatie te doen?
Wanneer je jarenlang hebt geleerd eerst naar buiten te kijken voordat je naar binnen voelt, vraagt dat een enorme verschuiving. Je leert voelen dat iets je raakt zonder onmiddellijk te hoeven uitleggen, oplossen of herstellen. Je ontdekt dat spanning niet betekent dat je een verkeerde keuze maakt.
Veiligheid betekent voor mij dan ook niet dat ik geen spanning meer voel wanneer ik een grens stel. Veiligheid groeit wanneer ik merk dat ik die spanning kan voelen én mijn grens niet hoef te verlaten om ervan af te komen.
Herstel betekent dat je jezelf niet meer hoeft te verlaten
Mijn beeld van kracht is daardoor veranderd. Ik dacht lang dat kracht betekende dat ik veel aankon, mezelf kon herpakken, verantwoordelijkheid nam, bleef zoeken naar mijn eigen aandeel en probeerde te begrijpen waarom iemand deed wat hij deed. Zelfreflectie blijft daarin belangrijk. Tegelijkertijd wordt zelfreflectie ongezond wanneer jij altijd degene bent die nog een laag dieper naar zichzelf kijkt en daarmee verantwoordelijkheid naar je toe trekt die bij een ander hoort.
Ik hoef niet te begrijpen waarom iemand mijn grens niet respecteert om mijn grens te laten staan. Ik hoef niemand te overtuigen van mijn ervaring voordat die ervaring bestaansrecht krijgt. Ik hoef niet eindeloos uit te leggen waarom iets mij raakt voordat ik besluit dat ik ergens niet langer aan deelneem.
Dat is voor mij een andere vorm van veiligheid geworden. Mijn lichaam mag reageren. Ik mag geraakt worden. Ik mag boos of verdrietig zijn en twijfelen. Ik kan dat voelen en tegelijkertijd bij mezelf blijven.
Daar zit voor mij ook de essentie van lichaamsgericht werken. Je kunt met je hoofd volledig begrijpen dat iets niet jouw verantwoordelijkheid is, terwijl je lichaam nog steeds de drang voelt om het op te lossen. Daarom kijk ik naar het lichaam en het zenuwstelsel én naar iemands levensgeschiedenis, systeem en unieke aanleg. Door die lagen samen te brengen ontstaat er ruimte om steeds vrijer in het heden te staan.
Het verhaal dat ik nog niet helemaal vertel
Daarom schrijf ik mijn boek. Ik wil woorden geven aan wat er gebeurt wanneer een kind vroeg leert dragen en hoe die patronen later in andere vormen terugkomen. Aan liefde en onveiligheid, intieme terreur, moederschap, het lichaam, het zenuwstelsel en de systemen waar je mee te maken krijgt wanneer je probeert een ander leven op te bouwen. Aan de momenten waarop oude angst en actuele werkelijkheid door elkaar heen lopen en aan de weg waarop je steeds beter leert onderscheiden wat van jou is en wat je niet langer hoeft te dragen.
Vooral wil ik schrijven over vrijheid. Over geraakt kunnen worden zonder jezelf opnieuw kwijt te raken. Over een ander iets van jou laten vinden zonder onmiddellijk te hoeven bewijzen wie je bent. Over een grens leven zonder hem eindeloos te verdedigen. Over verantwoordelijkheid nemen zonder verantwoordelijk te worden voor alles om je heen.
Een deel van mijn verhaal bewaar ik voor mijn boek, omdat het de ruimte, context en zorgvuldigheid verdient die een blogartikel niet kan bieden. De thema’s die eronder liggen wil ik steeds meer delen. Te veel mensen proberen zichzelf te herstellen van ervaringen waarvan ze nooit geleerd hebben hoe diep ze in een lichaam kunnen doorwerken.
Voor mij begon vrijheid bij steeds beter kunnen voelen:
Dit is van mij.
En dit niet.
Lees meer over het boek waar ik aan schrijf
